Tài liệu ôn tập Ngữ văn 10 - Bài: Nhàn (Nguyễn Bỉnh Khiêm)

Nội dung tài liệu: Tài liệu ôn tập Ngữ văn 10 - Bài: Nhàn (Nguyễn Bỉnh Khiêm)

1. HƯỚNG DẪN ÔN TẬP BÀI THƠ “NHÀN” – NGUYỄN BỈNH KHIÊM A. KIẾN THỨC CƠ BẢN I. KIẾN THỨC CHUNG VỀ TÁC GIẢ, TÁC PHẨM 1. Nguyễn Bỉnh Khiêm a. Cuộc đời, con người: là người tính tình cương trực, học vấn uyên thâm, làm quan dưới triều nhà Mạc. Ông dâng sớ xin chém mười tám lộng thần nhưng không được vua phê chuẩn nên cáo bệnh, treo ấn từ quan, về quê ở ẩn, dựng am Bạch Vân, lấy hiệu là Bạch Vân cư sĩ. Tuy về quê ở ẩn nhưng ông vẫn mở trường dạy học và có nhiều học trò nổi tiếng. Bên cạnh đó, ông còn tham vấn cho triều đình nhà Mạc, chúa Trịnh, chúa Nguyễn nhằm hạn chế nạn binh đao. b. Sự nghiệp văn chương: Nguyễn Bỉnh Khiêm là nhà thơ lớn của dân tộc. Ông để lại tập thơ chữ Hán Bạch Vân am thi tập (700 bài) và tập thơ chữ Nôm Bạch Vân quốc ngữ thi (170 bài). Thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm mang đậm chất triết lí, giáo huấn, ngợi ca chí của kẻ sĩ, thú thanh nhàn; đồng thời phê phán những điều xấu xa trong xã hội. 2. Nhàn là bài số thơ Nôm in trong tập Bạch Vân quốc ngữ thi. Bài thơ là lời tâm sự thâm trầm, sâu sắc, khẳng định một quan niệm nhân sinh: sống nhàn là sống hòa hợp với tự nhiên, giữ cốt cách thanh cao, vượt lên trên vòng danh lợi. II. KIẾN THỨC VỀ TÁC PHẨM 1. VỀ NỘI DUNG * Chủ đề Nhàn - Nhàn là một chủ đề lớn phổ biến trong văn học trung đại, là một nét tư tưởng văn hóa rất sâu sắc của người xưa, đặc biệt là của tầng lớp trí thức nhà Nho như Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Khuyến, Các nhà nho xưa, tùy theo thời cuộc mà lựa chọn giữa hai con đường: một là dấn thân, cống hiến khi nhà vua cần; hai là lui về ở ẩn, chọn lối sống nhàn để giữ lấy khí tiết của một nhà Nho khi thời cuộc suy vi. - Nhàn là một chủ đề lớn trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm, chữ nhàn trong thân nhàn, nhàn rỗi, phận nhàn, thanh nhàn Bản chất chữ nhàn trong quan niệm của Đạo giáo là sống thuận theo lẽ tự nhiên, đối lập với danh lợi, mang tính chất triết lí. Chân dung Nguyễn Bỉnh Khiêm được thể hiện qua bản chất chữ nhàn: cuộc sống đạm bạc, nhân cách thanh cao, trí tuệ sáng suốt, uyên thâm.
2. a. Vẻ đẹp cuộc sống và nhân cách Nguyễn Bỉnh Khiêm * Vẻ đẹp cuộc sống: - Cuộc sống thanh bạch thể hiện ngay trong hai câu thơ đầu. Cụ Trạng về sống giữa thôn quê như một lão nông tri điền, với những công cụ lao động như: mai để đào đất, cuốc để xới đất, cần câu để bắt cá. - Cuộc sống này đạm bạc mà thanh cao. Sự đạm bạc thể hiện ở những thức ăn quê mùa, dân giã như măng trúc, giá đỗ. Còn ở, còn sinh hoạt thì cũng tắm hồ, tắm ao như bao người dân quê khác. Cuộc sống dù đạm bạc nhưng không khắc khổ bởi lẽ đạm gắn liền với thanh. Thu ăn măng trúc, đông ăn giá nói như Xuân Diệu là có cảm giác ăn giá tuyết, uống bang đông. Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao thì vừa có nước trong, vừa có hương thơm thanh quý. * Vẻ đẹp nhân cách: - Nhân cách của Nguyễn Bỉnh Khiêm thể hiện rất rõ trong cách nói đùa vui, hóm hỉnh của ông: Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ - Người khôn, người đến chốn lao xao”. Đây thực chất là cách nói ngược của nhà thơ, dại mà thực chất là khôn, còn khôn thì hóa ra là dại. - Nhưng qua cách nói ấy, ta nhận ra sự tỉnh táo của Trạng Trình, sự tỉnh táo của con người ý thức rõ chốn công danh là nơi nhiều cạm bẫy. Chỉ có trở về với thiên nhiên, làm lão nông nơi thôn quê vắng vẻ thì mới giữ được sự thanh sạch của tâm hồn. Đó cũng chính là vẻ đẹp nhân cách của Nguyễn Bỉnh Khiêm. b. Ý nghĩa tích cực trong quan niệm nhàn của tác giả Quan điểm sống nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm không phải là sống nhàn nhã, trốn tránh vất vả, cực nhọc về thể xác, không phải là quay lưng lại với xã hội, chỉ lo cuộc sống nhàn tản của bản thân. Nhàn ở đây là xa lánh nơi quyền quý, danh lợi mà tác giả gọi là chốn lao xao. Nhàn là sống hòa hợp với tự nhiên, về với tự nhiên để di dưỡng tinh thần. Nguyễn Bỉnh Khiêm nhàn thân mà không nhàn tâm, ông vẫn canh cánh bên mình nỗi niềm yêu nước, lo dân. Đặt trong hoàn cảnh xã hội phong kiến có những biểu hiện suy vi về đạo đức thì quan niệm nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm mang yếu tố tích cực. 2. VỀ NGHỆ THUẬT a. Ngôn ngữ tự nhiên, giản dị mà sâu sắc
3. - Ngoài hai câu thơ cuối sử dụng điển tích thì toàn bài thơ được viết nên bằng ngôn ngữ dung dị, giàu sức biểu cảm. Nhà thơ sử dụng lời ăn, tiếng nói của nhân dân một cách tự nhiên: dại, khôn, ăn, tắm, - Những hình ảnh đời thường quen thuộc cũng được nhà thơ vận dụng: mai, cuốc, cần câu, ao, - Những từ láy giàu giá trị biểu cảm: thơ thẩn – diễn tả niềm vui, bước chân ung dung, thư thái của tác giả; lao xao – chốn cửa quyền ngựa xe tấp nập nhưng nhiều thủ đoạn, lắm bon chen, sát phạt. b. Sử kết hợp giữa chất triết lí và trữ tình - Triết lí nhàn thể hiện qua quan niệm về lẽ dại khôn Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ - Người khôn, người đến chốn lao xao”. Triết lí sâu sắc mà hóm hỉnh trong cách nói đùa vui, ngược nghĩa, dại mà thực chất là khôn, còn khôn thì hóa ra lại là dại. Ở một bài thơ khác, Nguyễn Bỉnh Khiêm viết: Khôn mà hiểm độc là khôn dại – Dại vốn hiền lành ấy dại khôn. Như vậy thì dại, khôn ở Nguyễn Bỉnh Khiêm là xuất phát từ trí tuệ, triết lí dân gian Ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác. Triết lí nhàn của nhà thơ là trở về sống hòa hợp với tự nhiên, phủ nhận danh lợi Rượu đến cội cây ta sẽ uống – Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao. Nguyễn Bỉnh Khiêm tìm đến say chỉ là để tỉnh. Tỉnh để nhận ra công danh, của cải, quyền quý chỉ là giấc chiêm bao. Nguyễn Bỉnh Khiêm triết lí với mục đích tự cảnh tỉnh mình nhưng lại có tác dụng cảnh tỉnh người đời. - Chất trữ tình thể hiện ở việc những nội dung mang ý nghĩa triết lí giáo huấn như trên không hề khô khan mà trái lại vẫn tràn đầy cảm xúc bởi nhà thơ nói bằng tất cả trái tim chân thành, nói bằng sự trải nghiệm của cuộc đời mình. B. LUYỆN TẬP I. CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP Câu 1. Phân tích bài thơ Nhàn để làm nổi bật quan niệm sống của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Câu 2. Con người Nguyễn Bỉnh Khiêm qua bài thơ Nhàn. Câu 3. Anh/ chị hiểu quan niệm nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm như thế nào? Quan niệm ấy có còn phù hợp với xã hội ngày nay hay không? II. GỢI Ý TRẢ LỜI
4. Câu 1. Phân tích bài thơ Nhàn để làm nổi bật quan niệm sống của Nguyễn Bỉnh Khiêm. * Mở bài: giới thiệu khái quát về tác giả, tác phẩm và quan niệm sống nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm * Thân bài: phân tích: a. Câu 1-2: mở ra hình ảnh một ông Trạng giống như một lão nông tri điền ngày ngày trồng cây, câu cá. Đó là thú vui của người dân lao động ung dung trong cuộc sống tự cung, tự cấp, tự tại của mình. Câu thơ đầu có nhịp điệu khoan thai, chắc khỏe, rành rọt kể về công việc cụ thể diễn ra hàng ngày. Câu thơ sau lại chứa đựng vẻ an nhàn, thảnh thơi, vô sự. Cụm từ dầu ai vui thú nào nói lên ý thức kiên định với lối sống mà mình đã lựa chọn. Ai là để chỉ người đời. Người đời thì thật phức tạp, mỗi người một sở thích, lối sống, ước mơ, Nhưng nhân vật trữ tình trong bài thơ này không một chút băn khoăn, dao động khi lựa chọn cách sống cho riêng mình. → Nhàn là tự do lựa chọn lối sống cho mình và lối sống mà Nguyễn Bỉnh Khiêm chọn là sống thảnh thơi giữa chốn thôn quê. b. Câu 3-4: - Biện pháp đối rất chỉnh: ta – người, dại – khôn, nơi vắng vẻ - chốn lao xao làm cho câu thơ đọc lên nhịp nhàng, cân đối, mang dáng dấp như một câu thành ngữ, hàm chứa triết lí. - Hình ảnh ẩn dụ: nơi vắng vẻ: nơi thiên nhiên tĩnh tại, nơi con người tìm được sự thảnh thơi cho tâm hồn, chốn lao xao: chốn quan trường tấp nập ngựa xe, bon chen, sát phạt. - Cách nói ngược thâm thúy, sâu sắc. Theo nghĩa thông thường, dại là dại dột, ngu ngốc. Còn khôn là sáng suốt, tỉnh táo. Nhưng trong câu thơ này, dại – khôn được hiểu theo nghĩa ngược lại: dại mà hóa khôn, còn khôn thì hóa ra lại là dại. Từ đó, cho thấy quan niệm của Nguyễn Bỉnh Khiêm: tìm về nơi vắng vẻ là một sự sáng suốt, còn ngu ngốc thay cho những kẻ đuổi theo chốn lao xao sát phạt đầy bon chen. Như vậy, quan niệm của nhà thơ rất khác với người đời. Người đời nhiều kẻ khao khát đặt chân vào chốn quan trường để vinh thân phì gia, tìm kiếm tư lợi cho bản thân, bị cái bả công danh làm cho mờ mắt. Nhưng Nguyễn Bỉnh Khiêm lại sẵn sàng từ bỏ chốn danh lợi ấy để trở về với thiên nhiên, giữ gìn sự trong sạch trong tâm hồn. Từ
5. đó, có thể thấy được nhân cách thanh cao, không bị cám dỗ bởi vật chất, danh lợi của nhà thơ. c. Câu 5-6: Biện pháp liệt kê kết hợp nghệ thuật đối tạo cho câu thơ giọng điệu nhịp nhàng, mở ra vòng tuần hoàn của tự nhiên bốn mùa xuân – hạ - thu – đông và sự hài hòa giữa thiên nhiên và con người. Đó là cuộc sống thuận theo tự nhiên, mùa nào thức nấy, đạm bạc mà thanh cao, dễ chịu, thư thái, thoải mái. d. Câu 7-8: - Vận dụng điển tích giấc mộng kê vàng: + Điển tích thể hiện cái nhìn chua chát, cuộc đời chỉ ngắn ngủi như giấc chiêm bao, giá trị vật chất là thứ không tồn tại lâu bền, người ta không thể sống mãi mà hưởng, chết cũng không thể mang theo. Vì thế, không nên quá coi trọng phú quý. + Vận dụng vào bài thơ: Nguyễn Bỉnh Khiêm muốn gửi tới chúng ta thông điệp hãy sống lạc quan, vui vẻ, vui say với cuộc đời để tâm hồn được thanh thản, tự tại. - Nhà thơ uống rượu không phải vì chán đời, muốn quên đời mà là vì yêu cuộc sống, thấy an nhiên, tự tại, không vướng bận điều gì. Nguyễn Bỉnh Khiêm say để tỉnh ra một triết lí sâu sắc, đó là nhàn, tự do, thanh thản, an nhiên mới là điều đáng trân trọng. * Kết bài: Rút ra giá trị tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm Bài thơ như lời tâm sự thâm trầm sâu sắc, khẳng định quan niệm sống nhàn, hòa hợp với thiên nhiên, sống đạm bạc, giữ cốt cách thanh cao, vượt lên trên vòng danh lợi. Đây là bài thơ đặc sắc, hiếm có trong văn học trung đại Việt Nam. Đặc sắc ở tính đa nghĩa, vừa triết lí vừa trữ tình. Từ ngữ đa nghĩa, thâm thúy, hình ảnh ẩn dụ, phép đối rất chỉnh làm cho bài thơ cô đọng, hàm súc. Nhịp điệu, tiết tấu linh hoạt diễn tả phong thái ung dung, tự tại, nhàn hạ của một lão nông mộc mạc mà cốt cách thanh cao. Hình tượng, hình ảnh thơ giản dị, gần gũi mà vẫn sang. Phan Huy Chú nhận xét: Văn chương ông tự nhiên nói ra mà thành, không cần gọt giũa, giản dị mà linh hoạt không màu mè mà có ý vị quan hệ đến việc dạy đời”. Câu 2: Con người Nguyễn Bỉnh Khiêm qua bài thơ Nhàn. Gợi ý: - Lối sống nhàn: chọn nơi ở, công việc và lối sống hòa hợp với thiên nhiên.
6. - Nhân cách nhàn: vượt lên danh lợi, coi thường phú quý - Trí tuệ uyên thâm: qua việc giác ngộ về lẽ dại – khôn * Liên hệ với Nguyễn Trãi, Nguyễn Công Trứ, Câu 3: a. Quan niệm nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm là: xa lánh nơi quyền quý, danh lợi; hòa hợp với tự nhiên, về với tự nhiên để di dưỡng tinh thần, giữ gìn cốt cách thanh cao. b. Quan niệm nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm đến nay vẫn còn giá trị. Tuy nhiên, chúng ta cần biết vận dụng cho phù hợp. Trước nhịp sống hối hả, xô bồ, nhiều người đánh mất chính mình, coi vật chất, công danh là thước đo của mọi giá trị thì quan điểm nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm như một hồi chuông cảnh tỉnh con người hãy sống chậm lại, cân bằng giữa vật chất và tinh thần. Tiền bạc không phải là tất cả, không mua được sự bình yên cho tâm hồn. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh đất nước đang trên đà xây dựng và phát triển, đang rất cần những con người biết cống hiến, đóng góp, dựng xây xã hội thì mỗi chúng ta cần phải cố gắng tự cân bằng. Vừa làm chủ được mình, không để những cám dỗ vật chất làm cho sa ngã đồng thời không ngừng lao động, sáng tạo để cống hiến nhiều hơn nữa cho cuộc đời. Như vậy, dù đã cách chúng ta hơn bốn thế kỉ nhưng bài học về nhìn nhận, xem xét hiện thực để lựa chọn cách sống sao cho đẹp của Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn còn là bài học quý giá với mỗi chúng ta.