Tài liệu ôn tập Ngữ văn 10 - Bài thơ: Cảnh ngày hè (Nguyễn Trãi)

Nội dung tài liệu: Tài liệu ôn tập Ngữ văn 10 - Bài thơ: Cảnh ngày hè (Nguyễn Trãi)

1. HƯỚNG DẪN ÔN TẬP BÀI THƠ “CẢNH NGÀY HÈ” – NGUYỄN TRÃI A. KIẾN THỨC CƠ BẢN I. KIẾN THỨC CHUNG VỀ TÁC GIẢ, TÁC PHẨM 1. Nguyễn Trãi (1380-1442), một anh hùng dân tộc, một danh nhân văn hóa, một nhân vật toàn tài hiếm có nhưng cũng phải gánh chịu một nỗi oan khuất thảm khốc có một không hai trong lịch sử phong kiến. Ở Nguyễn Trãi có sự kết hợp hài hòa giữa người anh hùng vĩ đại và con người đời thường. 2. Cảnh ngày hè là bài số 43 trong mục Bảo kính cảnh giới (Quốc âm thi tập) của Nguyễn Trãi. Bài thơ là bức tranh thiên nhiên ngời sáng vẻ đẹp tâm hồn, lí tưởng, khát vọng của người anh hùng suốt đời trung thành với sự nghiệp cứu nước, cứu dân. II. KIẾN THỨC VỀ TÁC PHẨM 1. VỀ NỘI DUNG a. Vẻ đẹp của cảnh ngày hè được gợi tả trong bài thơ - Thiên nhiên là đối tượng phản ánh của văn chương. Thiên nhiên trong mỗi tác phẩm không chỉ thể hiện tình yêu trước cái đẹp của người nghệ sĩ mà thông qua đó người nghệ sĩ còn gửi gắm tấc lòng thầm kín của mình. Nguyễn Trãi là nhà thơ của thiên nhiên: Nước non cùng ta đã có duyên, ông đến với thiên nhiên như đến với người bạn tri âm, tri kỉ, lúc nhàn rỗi hay bận rộn, khi vui, buồn, tâm hồn luôn rộng mở, giao hòa, đón nhận thiên nhiên, đúng như câu thơ ông viết Túi thơ chứa hết mọi giang san. Túi thơ của ông chứa cả bốn mùa xuân, hạ, thu, đông. Trong đó, Cảnh ngày hè là một bức tranh thiên nhiên sống động và thấm đẫm tình người. - Bài thơ miêu tả khung cảnh thiên nhiên vào thời điểm cuối ngày nhưng cảnh vật không vì thế mà trở nên tàn úa sức sống. Sự sống vẫn như một mạch ngầm tự bên trong, vẫn đang ứa căng, vẫn tràn đầy, vẫn rạo rực như muốn phô bày hương sắc và âm thanh. Điều này được thể hiện rất rõ qua việc tác giả sử dụng các động từ mạnh: giương, phun nhằm diễn tả mạch sống của muôn vật như không thể kìm lại được, cứ tuôn trào hết từ lớp này sang lớp khác. - Sức sống ấy, mạch sống ấy được cụ thể hóa bằng sự kết hợp, đan cài nhuần nhị, tinh tế giữa đường nét, màu sắc, âm thanh, con người và cảnh vật: màu lục của lá hòe làm nổi bật màu đỏ của hoa thạch lựu, ánh mặt trời buổi chiều như dát vàng trên tán lá hòe
2. xanh. Tiếng ve inh ỏi – âm thanh đặc trưng của mùa hè, hòa cùng tiếng lao xao chợ cá – âm thanh đặc trưng của làng chài. b. Vẻ đẹp tâm hồn Nguyễn Trãi - Yêu thiên nhiên: Qua bức tranh thiên nhiên sinh động và giàu sức sống, chúng ta thấy được sự giao cảm mạnh mẽ nhưng tinh tế của nhà thơ với cảnh vật. Thi nhân đã đón nhận cảnh vật bằng nhiều giác quan: thị giác, thính giác, khứu giác và cả sự liên tưởng. Màu sắc, đường nét, âm thanh của cảnh vật có sự hài hòa, làm nên một bức tranh ngày hè sống động, có hồn. - Yêu đời, yêu cuộc sống: Thiên nhiên qua cái nhìn của thi nhân trở nên sinh động, đánh yêu, đầy sức sống. Những cảm nhận ấy chỉ có thể có được ở một tâm hồn yêu đời, gắn bó với cuộc sống biết bao nhiêu. Câu thơ mở đầu đã hé mở cho người đọc hiểu được phần nào tâm thế của tác giả khi thưởng thức cảnh ngày hè. Đó là trạng thái thanh thản, thảnh thơi vào một ngày nhàn rỗi. Trong âm thanh tiếng ve dắng dỏi, trong tiếng lao xao chợ cá là tiếng nhạc lòng rộn ràng, vui tươi của chính Nguyễn Trãi khi được thưởng thức khung cảnh thiên nhiên tươi đẹp và chứng kiến cảnh sống thanh bình, no ấm của nhân dân. - Yêu nhân dân, yêu đất nước: Nguyễn Trãi yêu thiên nhiên nhưng trên hết vẫn là tấm lòng của ông tha thiết với con người, với dân, với nước. Nhìn cảnh sống của nhân dân, đặc biệt là những con người lao động – những người dân chài lam lũ- được yên vui, no đủ, Nguyễn Trãi ước có được chiếc đàn của vua Thuấn để gảy nên khúc Nam Phong ca ngợi cảnh: Dân giàu đủ khắp đòi phương. 2. VỀ NGHỆ THUẬT a. Ngôn ngữ, hình ảnh giản dị, tự nhiên - Tiếng Việt trong bài thơ cách chúng ta hơn 600 năm mà có những câu nghe vẫn mới mẻ, hiện đại: Lao xao chợ cá làng ngư phủ. - Những từ láy nôm na, bình dị mà giàu sắc thái biểu cảm: đùn đùn, lao xao; những động từ quen thuộc trong lời ăn tiếng nói hằng ngày của nhân dân: phun, giương. b. Sử dụng câu thơ lục ngôn trong bài thơ thất ngôn bát cú Đường luật - Thơ Nôm Đường luật Nguyễn Trãi thường có sự đan xen câu thơ lục ngôn (6 chữ) vào giữa bài thơ thất ngôn (7 chữ). Những câu thơ này do bớt đi một chữ nên ngắn gọn về hình thức, hàm súc về nội dung, thường cô đọng ý tình của cả bài thơ.
3. - Câu kết trong bài thơ Cảnh ngày hè là một câu thơ lục ngôn ngắn gọn, dồn nén cảm xúc của cả bài. Bài thơ bộc lộ nhiều phương diện trong vẻ đẹp tâm hồn Nguyễn Trãi nhưng điểm sáng nhất trong tâm hồn bậc đại thi hào dân tộc này vẫn là tình yêu nước, thương dân. Nguyễn Trãi có cả một ngày dài thư thái để thưởng thức vẻ đẹp của thiên nhiên nhưng tấm lòng của ông thì vẫn ở nơi người dân. Nguyễn Trãi mong cho nhân dân được ấm no, hạnh phúc và đó phải là hạnh phúc cho tất cả mọi người, mọi nơi: Dân giàu đủ, khắp đòi phương. B. LUYỆN TẬP I. CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP Câu 1. Nói về thiên nhiên mùa hè, Nguyễn Du cũng có câu: Đầu tường lửa lựu, lập lòe đơm bông. Anh/ chị hãy so sánh câu thơ trên của Nguyễn Du với câu thơ của Nguyễn Trãi trong bài Cảnh ngày hè: Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ. Câu 2. Cảm nhận về bức tranh ngày hè và vẻ đẹp tâm hồn Nguyễn Trãi qua bài thơ. Câu 3. Có ý kiến cho rằng: Nguyễn Trãi là người mở đường cho cách tân thơ Việt. Hãy chứng minh qua bài thơ Cảnh ngày hè của ông. II. GỢI Ý TRẢ LỜI Câu 1. Cả hai nhà thơ đều tả về hoa lựu mùa hè, cả hai đều tài hoa, tinh tế khi quan sát cảnh vật: - Nguyễn Du thiên về tạo hình sắc qua so sánh ngầm lửa lựu lập lòe. Hoa lựu nở màu đỏ như lửa cảm giác như phát ra ánh sáng lập lòe. Câu thơ gợi hình sắc sự vật một cách sống động qua bốn phụ âm đầu “l” rất tài hoa. - Nguyễn Trãi thiên về tả sức sống cảnh vật qua từ phun (sức sống chất chứa từ bên trong), cây thạch lựu bên hiên nhà vẫn đang tiếp tục trổ hoa, màu đỏ phun ra từ những đài hoa. Câu 2: - Mở bài: Giới thiệu khái quát tác giả và bài thơ, nêu luận đề. - Thân bài: Xem phần A. Kiến thức cơ bản. - Kết bài: Rút ra giá trị tư tưởng của bài thơ. Câu 3: HS chứng minh qua các ý sau: Đây là bài thơ Nôm Đường luật nhưng tác giả đã có những cách tân táo bạo, phá vỡ tính quy phạm của thơ trung đại. Cụ thể:
4. - Về kết cấu: phá vỡ kết cấu của thơ thất ngôn bát cú: đề, thực, luận, kết, không niêm, luật, vần, đối. - Số tiếng trong câu: câu bẩy chữ xen lẫn câu 6 chữ. - Nhịp điệu linh hoạt, phá vỡ cách ngắt nhịp 4/3 truyền thống. - Thi liệu: hình ảnh thiên nhiên mộc mạc, giản dị, - Những từ láy nôm na, bình dị mà giàu sắc thái biểu cảm: đùn đùn, lao xao; những động từ quen thuộc trong lời ăn tiếng nói hằng ngày của nhân dân: phun, giương. → Nguyễn Trãi được coi là người đặt nền móng mở đường cho sự phát triển của thơ tiếng Việt.