Đề cương ôn tập cuối học kì I Ngữ văn 10 - Năm học 2021-2022

Nội dung tài liệu: Đề cương ôn tập cuối học kì I Ngữ văn 10 - Năm học 2021-2022

1. ĐỀ CƯƠNG ÔN TẬP HẾT HỌC KÌ I MÔN: NGỮ VĂN 10 NĂM HỌC: 2021 – 2022 A. PHẦN KIẾN THỨC *PHẦN I: ĐỌC HIỂU (Xem lại Đề cương ông tập giữa học kì I *PHẦN II: LÀM VĂN VĂN HỌC VIỆT NAM I. VĂN HỌC SỬ 1. Tổng quan văn học Việt Nam a. Các bộ phận hợp thành: Văn học dân gian; Văn học viết b. Quá trình phát triển - Văn học trung đại (Từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX) - Văn học hiện đại (Từ đầu thế kỉ XX đến hết thế kỉ XX) c. Con người Việt Nam qua văn học - Trong quan hệ với thế giời tự nhiên. - Trong quan hệ với quốc gia, dân tộc. - Trong quan hệ xã hội. - Trong quan hệ với bản thân. 2. Khái quát văn học dân gian Việt Nam a. Khái niệm: b. Đặc trưng: Tính truyền miệng; Tính tập thể c. Thể loại: 12 thể loại d. Giái trị; Giá trị nhận thức; Giá trị giáo dục; Giá trị thẩm mĩ. 3. Khái quát văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX a. Các thành phần của văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX - Văn học chữ Hán. - Văn học chữ Nôm b. Các giai đoạn phát triển của văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX - Giai đoạn từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIV - Giai đoạn từ thế kỉ XV đến hết thế kỉ XVII - Giai đoạn từ thế kỉ XVIII đến nửa đầu thế kỉ XIX - Giai đoạn VH nửa cuối thế kỉ XIX c. Những đặc điểm lớn về nội dung của văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX - Chủ nghĩa yêu nước - Chủ nghĩa nhân đạo - Cảm hứng thế sự d. Những đặc điểm lớn về nghệ thuật của văn học Việt Nam từ thế kỉ X đến hết thế kỉ XIX - Tính quy phạm và sự phá vỡ tính quy phạm - Khuynh hướng trang nhã và xu hướng bình dị - Tiếp thu và dân tộc hóa tinh hoa văn học nước ngoài II. ĐỌC VĂN ( Tác phẩm) 1. Chiến thắng Mtao – Mxây (Trích Đăm Săn – sử thi Tây Nguyên) a. Thể loại sử thi - Khái niệm: Sử thi là tác phẩm tự sự dân gian có quy mô lớn, sử dụng ngôn ngữ có vần, nhịp, xây dựng những hình tượng nghệ thuật hoành tráng, hào hùng để kể về một hoặc nhiều biến cố lớn diễn ra trong đời sống cộng đồng của cư dân thời đại. - Phân loại: + Sử thi thần thoại + Sử thi anh hùng - Nghệ thuật: + Ngôn ngữ trang trọng, giàu hình ảnh, nhạc điệu.
2. + So sánh, phóng đại. + Sắc thái văn hóa cộng đồng. b. Sử thi Đăm Săn - Sử thi anh hùng Tây Nguyên - Kể về cuộc đời, chiến công người anh hùng Đăm Săn c. Đoạn trích Chiến thắng Mtao Mxây - Kể chuyện Đăm Săn đánh Mtao Mxây cứu vợ về. - Người anh hùng Đăm Săn: * Trong trận chiến với Mtao Mxây: (+) Đăm Săn: bình tĩnh, tự tin, chủ động khiêu chiến trên đất của Mtao Mxây; tài năng, sức mạnh phi thường; được Hơ Nhị và ông Trời giúp sức; chiến thắng vẻ vang, trở nên giàu có và hùng mạnh hơn. (+) Mtao Mxây: Hèn nhát, do dự, sợ hãi ngay trong chính nhà mình; bất tài, kiêu căng, ngạo mạn; đơn thương độc mã; thua trận, hèn nhát xin tha mạng, trả giá bằng mạng sống. * Trong lễ ăn mừng chiến thắng: (+) Lễ ăn mừng: tiệc tùng, ăn uống linh đình cả mùa khô; rộn rã âm thanh cồng chiêng; khách đông nghịt, nhiều tù trưởng phương xa tới => Cảnh tượng xưa nay chưa từng thấy. (+) Đăm Săn: giàu có, hiếu khách, bạn bè như nêm, xếp; quyền uy, danh vang đến thần, tiếng tăm lừng lẫy; có vẻ đẹp và sức mạnh phi thường => Tiêu biểu cho vẻ đẹp, sức mạnh, khát vọng của cộng đồng người Ê-đê. 2. Truyện An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thủy a. Thể loại truyền thuyết - Khái niệm: truyền thuyết là tác phẩm tự sự dân gian kể về sự kiện và nhân vật lịch sử (hoặc có liên quan đến lịch sử) theo xu hướng lí tưởng hóa, qua đó thể hiện sự ngưỡng mộ và tôn vinh của nhân dân đối với những người có công với đât nước, dân tộc hoặc cộng đồng cư dân của một vùng. - Đặc trưng + Không chú trọng tính chính xác như lịch sử. Phản ánh lịch sử một cách độc đáo: những câu chuyện lịch sử được khúc xạ qua lời kể của nhiều thế hệ -> hình tượng nghệ thuật. + Khi xem xét tác phẩm phải đặt nó trong mqh qua lại với môi trường lịch sử - văn hóa mà nó hình thành, phát triển, lưu truyền và biến đổi. b. Truyện An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thủy - Văn bản trích từ “Truyện Rùa Vàng” trong “Lĩnh Nam chích quái” – Một bộ sưu tập truyện dân gian ra đời vào cuối thế kỉ XV. * Nhân vật An Dương Vương - Trong buổi đầu dựng mước: + Họ Thục, tên Phán, xây thành ở đất Việt Thường. + Xây dựng Loa Thành, chế tạo nỏ thần, đánh thắng quân Triệu Đà xâm lược. + Được nhân dân và thần linh giúp đỡ. => Nhà vua anh minh, có tầm nhìn xa trông rộng, có tinh thần cảnh giác, có công với quốc gia, dân tộc. - Mất nước: + Mắc phải sai lầm: kết tình thông gia với kẻ thù xâm lược; để Trọng Thủy ở rể trong Loa Thành; mất lẫy nỏ thần mà không hay biết; giặc đến vẫn điềm nhiên chơi cờ. + Kết cục: nước mất nhà tan, nhà vua phải tự tay chém Mị Châu rồi theo Rùa Vàng xuống biển. => Sau thành công buổi đầu dựng nước, chủ quan, khinh địch, mất cảnh giác cao độ dẫn tới bi kịch nước mất nhà tan. * Nhân vật Mị Châu - Công chúa nước Âu Lạc. - Vô tình để lộ bí mật quốc gia, chỉ đường cho giặc đuổi theo hai cha con. - Bị cha chém đầu, xác biến thành ngọc thạch, máu trai sò ăn phải biến thành ngọc trai.
3. => Nàng công chúa cả tin, ngây thơ, bị chồng lừa dối nên vô tình phạm tội; phải trả giá đắt cho những sai lầm của chính mình. * Nhân vật Trọng Thủy - Hoàng tử, con trai Triệu Đà. - Là tên gián điệp hoàn thành nhiệm vụ. - Là một người chồng phản bội, người con rể hại cha vợ, phản quốc. - Phải trả giá bằng mạng sống. => Trọng Thủy là nhân vật truyền thuyết phức tạp, bị “mắc kẹt” giữa tham vọng xâm lược với khát vọng tình yêu, hạnh phúc, phải trả giá bằng chính mạng sống của mình. 3. Tấm Cám a. Thể loại truyện cổ tích - Khái niệm: Là tác phẩm tự sự dân gian mà cốt truyện và hình tượng được hư cấu có chủ định, kể về số phận con người bình thường trong xã hội, thể hiện tinh thần nhân đạo và lạc quan của nhân dân lao động. - Phân loại: + Truyện cổ tích loài vật + Truyện cổ tích thần kì + Truyện cổ tích sinh hoạt (truyện cổ tích thế sự) * Truyện cổ tích thần kì - Là loại truyện cổ tích có sự tham gia của các yếu tố thần kì vào tiến trình phát triển của câu chuyện. - Số lượng nhiều nhất, nội dung phong phú. - Nội dung: + Thể hiện ước mơ cháy bỏng của nhân dân lao động về hạnh phúc gia đình, lẽ công bằng xã hội, về phẩm chất và năng lực tuyệt vời của con người. + Thể hiện tinh thần lạc quan, yêu đời của nhân dân lao động. b. Truyện cổ tích Tấm Cám * Giới thiệu - Thuộc loại cổ tích thần kì. - Kiểu truyện Tấm Cám phổ biến ở nhiều dân tộc khác nhau trên thế giới. * Ý nghĩa - Truyện gửi gắm ước mơ Thiện thắng Ác hay ước mơ về công bằng trong xã hội. - Ước mơ về hạnh phúc và những năng lực tuyệt vời của con người trong hoàn cảnh bị vùi dập đau đớn. * Nghệ thuật - Hình tượng nhân vật có sự chuyển biến linh hoạt: từ yếu đuối, cam chịu đến mạnh mẽ, chủ động, kiên quyết đấu tranh vảo vệ sự sống và hạnh phúc. - Yếu tố thần kì: ông Bụt, con gà biết nói tiếng người, đàn chin sẻ biết nhặt thóc, xương cá bống biến hóa - Hình ảnh đẹp, giàu ý nghĩa: chiếc giày thêu, quả thị, miếng trầu têm cánh phượng * Nhân vật Tấm - Trước khi Tấm vào cung: Sự việc Tấm Mẹ con Cám - Cha Tấm mất. - Phải làm lụng vất vả, ngày đêm không - Cám được mẹ nuông chiều, ăn trắng hết việc. mặc trơn, không phải làm việc nặng. - Đi bắt tép. - Chăm chỉ, bắt được đầy giỏ tép. - Bị Cám lừa lấy hết. - Nuôi cá bống. - Bị lừa đi chăn trâu ở đồng xa. - Hai mẹ con lừa Tấm, bắt cá bống làm thịt. - Vua mở hội. - Không được đi hội, phải nhặt thóc trộn - Hai mẹ con bắt Tấm ở nhà, xúng xính lẫn với gạo. váy áo đi hội. - Thử giày. - Thử vừa giày, được rước về cung làm - Hai mẹ con thử giày nhưng không hoàng hậu. vừa; ngạc nhiên và hằn học.
4. => Tấm yếu đuối, cam chịu cuộc sống bị => Mẹ con Cám tìm mọi cách đày đọa, đày đọa, bị lừa dối, bị cướp đoạt trắng hành hạ Tấm, không chấp nhận việc trợn mọi giá trị về vật chất và tinh thần. Tấm được vui vẻ, hạnh phúc. - Sau khi vào cung: Sự việc Tấm Mẹ con Cám - Giỗ cha. - Về giỗ cha, trèo cây hái cau cúng bố. - Chặt câu giết Tấm, đưa Cám vào cung thay chị. - Tấm biến thành - Tố cáo tội cướp chồng của Cám. Quẩn - Bắt chim làm thịt, vứt lông ra vườn. chim vàng anh. quanh hót cho vua nghe. Nói dối vua. - Tấm biến thành - Tán cây che mát khi vua đến. - Chặt cây làm khung cửi, nói dối nhà cây xoan đào. vua. - Tấm biến thành - Tố cáo tội cướp chồng, rủa Cám sẽ phải - Đốt khung cửi, đổ tro ra xa. khung cửi. trả giá. - Tấm biến thành - Quả thị rơi vào bị bào lão. Tấm trở lại - Hỏi cách để xinh đẹp hơn. cây thị. làm người, về cung, xinh đẹp hơn xưa. Cám chết vì nước sôi, dì ghẻ chết theo. => Tấm tìm mọi cách đấu tranh giành sự => Mẹ con Cám không từ thủ đoạn sống, hạnh phúc, đấu tranh để công lí nham hiểm, tàn ác nào để tận diệt Tấm được thực hiện. nhằm bảo vệ quyền lợi cá nhân. 4. Nhưng nó phải bằng hai mày a. Thể loại truyện cười - Khái niệm: Là tác phẩm tự sự dân gian ngắn, có kết cấu chặt chẽ, kết thúc bất ngờ, kể về những việc xấu, trái tự nhiên trong cuộc sống, có tác dụng gây cười, nhằm mục đích giải trí, phê phán. - Phân loại: + Truyện khôi hài: nhằm mục đích giải trí, mua vui, ít nhiều có tính giáo dục. + Truyện trào phúng: (+) Phê phán những kẻ thuộc tầng lớp trên trong xã hội nông thon Việt Nam xưa (trào phúng thù). (+) Phê phán thói hư tật xấu trong nội bộ nhân dân (trào phúng bạn). b. Truyện cười Nhưng nó phải bằng hai mày - Thể loại: Truyện cười trào phúng. - Ý nghĩa: + Phê phán thầy lí nhận của đút, xử thắng kiện cho kẻ nhiều tiền hối lộ. + Phê phán quan lại tham nhũng làm sai lệch cán cân công lí. + Cười người nông dân khờ khạo, tiền mất tật mang khi lâm vào cảnh kiện tụng. - Nghệ thuật: + Màn xử kiện đầy kịch tính: phối hợp giữa lời nói và hành động. + Chơi chữ “phải”: lẽ phải; số tiền đút lót. + Xây dựng mâu thuẫn: lời đồn “nổi tiếng xử kiện giỏi” >< thực tế xử kiện. 5. Ca dao a. Thể loại ca dao - Khái niệm: Là lời thơ trữ tình dân gian, thường kết hợp với âm nhạc khi diễn xướng, được sáng tác nhằm diễn tả thế giới nội tâm của con người. - Phân loại: Theo nội dung chủ đề: + Ca dao than thân. + Ca dao yêu thương tình nghĩa. + Ca dao hài hước. - Đặc sắc nghệ thuật: + Dung lượng: ngắn gọn (từ 2 đến trên dưới 20 câu). + Thể thơ: phần lớn được viết bằng thể lục bát và song thất lục bát cùng các biến thể của chúng. + Ngôn ngữ: Giản dị, gần gũi với lời nói hàng ngày, giàu hình ảnh so sánh, ẩn dụ; Có lối diễn đạt bằng một số công thức mang đậm sắc thái dân gian (môtíp nghệ thuật).
5. + Cách cấu tứ: Phú, tỉ, hứng. b. Ca dao than thân, yêu thương tình nghĩa * Bài 1: Tiếng than thân của cô gái - Nội dung: + Than về thân phận phụ thuộc, không tự quyết định được số phận cá nhân. + Ý thức về giá trị bản thân nhưng không được biết đến. - Nghệ thuật: + Mô típ: “thân em”. + So sánh, đại từ phiếm chỉ “ai” * Bài 4: Nỗi nhớ nhung trong tình yêu - Nội dung: + Tình yêu, niềm nhớ thương vơi đầy gắn liền với những âu lo. + Tình yêu sâu sắc, chân thành. - Nghệ thuật: + Điệp ngữ, câu hỏi tu từ “thương nhớ ai”: diễn tả nỗi nhớ thương dằng dặc, da diết, khôn nguôi. + Ẩn dụ “khăn”, “đèn không tắt”: nối nhớ như ngọn lửa khiến cô gái đứng ngồi không yên. + Hoán dụ “mắt”: diễn tả trực tiếp nỗi nhớ thương và ưu tư nặng trĩu khiến cô gái thao thức suốt đêm. * Bài 6: Tình nghĩa thủy chung - Nội dung: + Tình nghĩa không bao giờ thay đổi, không bao giờ cách xa. + Tình nghĩa mặn nồng gắn bó qua năm tháng, đắng cay. - Nghệ thuật: + Hình ảnh: muối mặn, gừng cay: biểu tượng cho sự gắn bó, thủy chung. + Số từ: ba vạn sáu ngàn ngày: một trăm năm, một đời người. c. Ca dao hài hước * Bài 1: Cười cảnh nghèo – Ca da tự trào - Lời của chàng trai: + Chàng trai dự định dẫn cưới bằng: voi – trâu – bò nhưng cuối cùng dẫn “con chuột béo”. + Nghệ thuật: phóng đại, đối, lối nói giảm dần. - Lời của cô gái: + Cô gái thách cưới: một nhà khoai lang. + Nghệ thuật: phóng đại, đối, lối nói giảm dần, chơi chữ. - Ý nghĩa: Bằng lòng, vui với cảnh nghèo thể hiện niềm lạc quan, yêu đời và quan niệm sống: coi trọng tình nghĩa hơn vật chất. * Bài 2: Cười kẻ làm trai - Nội dung: Chế giễu những chàng trai không đáng mặt nam nhi: + Phóng đại và đối lập: “làm trai khom lưng, chống gối gánh hai hạt vừng”. => Cười kẻ làm trai mà yếu ớt, vô dụng, bất tài. - Ý nghĩa: Mượn lời than thở của người vợ để cười loại đàn ông lười nhác, vô tích sự, ăn bám. 6. Tỏ lòng (Thuật hoài – Phạm Ngũ Lão) a. Tác giả - Phạm Ngũ Lão (1255-1320), người làng Phù ủng, huyện Đường Hào (Ân Thi - Hưng Yên). - Là gia khách, sau là con rể của Trần Quốc Tuấn. - Có nhiều công lao trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông, giữ chức Điện Suý, được phong tước Quan Nội Hầu. - Được ca ngợi là người văn võ toàn tài. - Tác phẩm còn lại: 2 bài thơ: Thuật hoài.; Vãn Thượng tướng quốc công Hưng Đạo Đại Vương.
6. b. Tác phẩm # Vẻ đẹp hào khí Đông A * Hình ảnh vị tướng - Tư thế hiên ngang: hoành sóc – cầm ngang ngọn giáo. - Tầm vóc vũ trụ: giang sơn kháp kỉ thu – bảo vệ non sông đã mấy mùa thu. -> Hình ảnh con người kì vĩ nổi bật giữa không gian, thời gian. * Hình ảnh quân đội nhà Trần - Sức mạnh: như hổ báo (so sánh) - Khí thế: nuốt trôi trâu (phóng đại) -> Cụ thể hóa sức mạnh vật chất, khái quát hóa sức mạnh tinh thần của quân đội. => Vẻ đẹp con người cá nhân và vẻ đẹp của thời đại hòa quyện vào nhau tạo nên những hình ảnh thơ kì vĩ, âm hưởng thơ hào hùng. # Nỗi lòng nhà thơ * Cái chí của người anh hùng - Chí làm trai: + Lập công: công lao, sự nghiệp. + Lập danh: danh tiếng. -> Lí tưởng để lại sự nghiệp, tiếng thơm cho đời của nam nhi phong kiến. - Thấy mình còn “mắc nợ” với núi sông, chưa hoàn thành trọng trách cứu nước, cứu dân của một trang nam nhi thời loạn. * Cái tâm của người anh hùng - Nỗi thẹn: + Thẹn chưa có tài mưu lược lớn như Gia Cát Lượng thời Hán. + Thẹn vì chưa trả xong nợ nước. - Nỗi thẹn nâng cao nhân cách, thể hiện vẻ đẹp của khát vọng được cống hiến và phấn đấu vì đất nước. 7. Cảnh ngày hè (Bảo kính cảnh giới – bài 43 – Nguyễn Trãi) a. Tập thơ Quốc âm thi tập - Vị trí: Là tập thơ Nôm sớm nhất hiện còn, đặt nền móng và mở đường cho sự phát triển của thơ tiếng Việt. - Nội dung: Phản ánh vẻ đẹp con người Nguyễn Trãi: người anh hùng với tư tưởng nhân nghĩa, yêu nước, thương dân; nhà thơ yêu thiên nhiên, quê hương, con người, cuộc sống. - Nghệ thuật: + Việt hóa thơ thất ngôn bát cú Đường luật, sáng tạo thể thất ngôn xen lục ngôn. + Ngôn ngữ vừa trang nhã, trau chuốt vừa bình dị, tự nhiên, gần với đời sống thường ngày. b. Bài thơ Cảnh ngày hè - Bức tranh mùa hè: + Hoàn cảnh đón nhận: thư thái, thảnh thơi. + Màu sắc tươi sáng, rực rỡ: xanh của tán lá hòe, đỏ của thạch lựu, hồng của sen trong ao. + Sức sống mạnh mẽ, căng tràn từ bên trong thiên nhiên, tạo vật: hòe lục đùn đùn, tán lá rộng; thạch lựu phun (ra) màu đỏ, hương sen tỏa ngát. + Âm thanh xôn xao, náo nức: buổi chiều mà tiếng bán mua vẫn lao xao, tiếng ve vẫn dắng dỏi, => Tình yêu thiên nhiên, quê hương, đất nước. - Tấm lòng nhà thơ: + Mong có cây đàn của vua Thuấn để gảy khúc Nam phong + Mong cho dân chúng khắp nơi đều giàu có, no đủ, hạnh phúc. - Nghệ thuật thơ: + Từ ngữ giản dị, quen thuộc, giàu sức biểu cảm. + Thiên về bút pháp tả, sự phối hợp hài hòa giữa màu sắc, âm thanh, giữa thiên nhiên và cuộc sống con người.
7. + Cách ngắt nhịp đặc biệt: 3/4 ở câu 3 và câu 4, tập trung sự chú ý của người đọc, làm nổi bật hơn cảnh vật trong ngày hè. + Thể thơ: thất ngôn xen lục ngôn. 8. Nhàn (Nguyễn Bình Khiêm) a. Tác giả * Tiểu sử: - Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585), tên huý là Văn Đạt, hiệu là Bạch Vân Cư Sĩ. - Quê quán: làng Trung Am, nay thuộc xã Lí Học, Vĩnh Bảo, ngoại thành Hải Phòng. - Gia đình: cha Nguyễn Bỉnh Khiêm là người tài cao, học rộng. Mẹ là con gái quan thượng thư, là người thông tuệ, giỏi văn chương, biết lí số. - Cuộc đời:+ Đỗ trạng nguyên năm 1535, làm quan dưới triều Mạc. + Khi làm quan, ông đã dâng sớ vạch tội và xin chém đầu 18 lộng thần. Vua ko nghe, ông bèn cáo quan về quê, lập quán Trung Tân, dựng am Bạch Vân, lánh đời, dạy học. + Vua Mạc và các chúa Trịnh, Nguyễn có việc hệ trọng đều đến hỏi ý kiến ông và ông đều có cách mách bảo kín đáo, nhằm hạn chế chiến tranh, chết chóc. + Vẫn đóng vai trò tham vấn cho triều đình nhà Mạc khi đã ở ẩn nên được phong tước Trình Tuyền hầu, Trình Quốc công nên dân gian gọi là trạng Trình. - Con người: + Thẳng thắn, cương trực. + Là người thầy có học vấn uyên thâm, hiểu lí số, được học trò suy tôn là Tuyết Giang Phu Tử (người thầy sông Tuyết). + Có tấm lòng ưu thời mẫn thế, yêu nước, thương dân. * Sự nghiệp: - Các tác phẩm: Bạch Vân am thi tập - gồm 700 bài thơ chữ Hán; Bạch Vân quốc ngữ thi - khoảng trên 170 bài thơ chữ Nôm. - Đặc sắc thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm: + Mang đậm chất triết lí, giáo huấn. + Ca ngợi chí của kẻ sĩ, thú thanh nhàn. + Phê phán chiến tranh PK, sự mục nát của giai cấp thống trị và thói đời suy đạo. b. Tác phẩm * Xuất xứ: Thuộc tập Bạch Vân quốc ngữ thi (bài số 73). * Hai câu đề - Nôi dung: Cuộc sống thảnh thơi của Nguyễn Bỉnh Khiêm sau khi cáo quan: + Lao động như một lão nông đích thực. + Thư thái, vui với lựa chọn của mình mặc những thú vui khác của người đời. => Nhàn là an nhiên, tự tại với cách sống mà mình đã lựa chọn. - Nghệ thuật: + Điệp từ “một”. + Phép liệt kê. + Từ láy “thơ thẩn”. * Hai câu thực - Nội dung: Ý thức về sự đối lập giữa khôn và dại: + Dại là tìm đến nơi vắng vẻ, xa lánh chốn quan trường. + Không là tìm đến chốn lao xao, gắn liền với danh và lợi. => Nhàn không phải là quay lưng lại với thực tại mà là xa lánh chốn danh lợi để giữ được cốt cách thanh cao. - Nghệ thuật: + Đối: ta > < chốn lao xao. + Ẩn dụ: nơi vắng vẻ, chốn lao xao. * Hai câu luận - Nội dung: Niềm vui của cuộc sống đạm bạc, thanh cao: + Mùa nào thức nấy: thu ăn măng trúc, đông ăn giá. + Mùa nào thú ấy: xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao.
8. => Nhàn là sống thuận theo tự nhiên, sống chan hòa với tự nhiên, giữ cốt cách thanh cao. - Nghệ thuật: + Liệt kê. + Nhịp thơ 4/3 chậm rãi. * Hai câu kết - Nội dung: Quan niệm sống: coi thường phú quý, coi phú quý chỉ như giấc chiêm bao dưới gốc cây hòe. => Nhàn là sống đứng cao hơn danh lợi, xem thường danh lợi. - Nghệ thuật: điển tích về Thuần Vu Phần. 9. Đọc Tiểu Thanh kí (Độc Tiểu Thanh kí – Nguyễn Du) a. Nhan đề - Cách hiểu: Giải thích theo hai cách: + Đọc Tiểu Thanh kí: Đọc tập thơ của nàng Tiểu Thanh. + Đọc Tiểu Thanh truyện: Đọc truyện về nàng Tiểu Thanh. - Tiểu Thanh: + Phùng Tiểu Thanh (1594- 1612), người Quảng Lăng, tỉnh Giang Tô, Trung Quốc. + Là cô gái thông minh, tài sắc, giỏi văn chương nhưng bạc mệnh. + Năm 16 tuổi, lấy lẽ một người họ Phùng, bị vợ cả ghen, bắt ra ở một mình trên núi Cô Sơn (Hàng Châu- Trung Quốc), lâm bệnh, mất năm 18 tuổi. + Khi nàng mất, người vợ cả đốt hết thơ, từ, chỉ còn sót lại một số bài thơ (Phần dư). b. Hai câu đề: Cảm xúc khiến Nguyễn Du làm thơ - Nội dung: Đọc sách (Tiểu Thanh truyện hay Phần dư) khiến Nguyễn Du hình dung ra cảnh hoang phế của Hồ Tây, nhớ Tiểu Thanh, thương cảm cho nàng. - Nghệ thuật: + Đối: vườn hoa (quá khứ) >< bãi hoang (hiện tại): sự tàn phá của thời gian. + Từ độc, nhất: nhấn mạnh nỗi cô đơn. c. Hai câu thực: Số phận bất hạnh của Tiểu Thanh - Nội dung: cuộc đời bất hạnh: chết vì buồn tủi, văn chương bị đốt khiến người đời thương tiếc -> số phận ngang trái. - Nghệ thuật: ẩn dụ: son phấn, văn chương: chỉ nhan sắc và tài năng của Tiểu Thanh. d. Hai câu luận: Luận bàn về những oan trái trong cuộc đời. - Nội dung: + Oan trái, bất công là điều khó tránh khỏi trong cuộc đời. + Đồng cảm với Tiểu Thanh và những người tai hoa bạc mệnh. - Cụm từ “thiên nan vấn” – những mối hận cổ kim khó có thể hỏi trời -> sự tất yếu của những ngang trái. e. Hai câu kết: Băn khoăn về người tri âm trong tương lai. - Nội dung: + Nỗi khao khát một sự tri âm, đồng cảm trong tương lai. + Nỗi cô đơn, thương thân trong hiện tại. - Nghệ thuật: Câu hỏi tu từ: Không biết hơn ba trăm năm sau/ Thiên hạ ai là người khóc Tố Như?. 10. Phú sông Bạch Đằng (Bạch Đằng giang phú – Trương Hán Siêu) a. Giới thiệu chung - Tác giả: + Tự: Thăng Phủ. + Quê quán: làng Phúc Thành- huyện Yên Ninh (nay thuộc thị xã Ninh Bình). + Là môn khách của Trần Hưng Đạo. + Khi mất được vua tặng tước Thái bảo, Thái phó, được thờ ở Văn Miếu. + Con người: cương trực, học vấn uyên thâm, được vua Trần tin cậy, nhân dân kính trọng. + Tác phẩm của ông để lại ko nhiều, hiện còn 4 bài thơ và 3 bài văn, trong đó có Phú sông Bạch Đằng.
9. - Hoàn cảnh sáng tác: + Được viết vào khoảng 50 năm sau cuộc kháng chiến chống giặc Mông – Nguyên thắng lợi. - Thể loại: Viết bằng chữ Hán, thể phú (phú cổ thể): có trước đời Đường (Trung Quốc), đặc trưng chủ yếu là mượn hình thức đối đáp giữa hai nhân vật chủ - khách để bày tỏ, diễn đạt nội dung, câu có vần, ko nhất thiết có đối, kết bằng thơ. Bố cục gồm 4 đoạn: mở, giải thích, bình luận, kết. - Đề tài: sông Bạch Đằng – nơi ghi dấu nhiều chiến công trong lịch sử giữ nước của dân tộc. - Nội dung: + Lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc. + Tư tưởng nhân văn cao đẹp. => Tiêu biểu cho văn học yêu nước thời Lí –Trần. - Nghệ thuật: + Cấu tứ đơn giản, bố cục chặt chẽ, lời văn linh hoạt. + Hình tượng nghệ thuật sinh động, vừa cụ thể vừa khái quát. + Ngôn từ trang trọng, hào sảng và gợi nhiều cảm xúc. b. Nhân vật khách và cuộc du ngoạn (Đoạn mở) - Nhân vật “khách”: + Là sự phân thân của tác giả. + Là người yêu thiên nhiên, ham du ngoạn, tâm hồn phóng khoáng. + Là người hiểu biết sâu rộng, có tráng chí bốn phương. - Cuộc du ngoạn: + Cảnh sắc Bạch Đằng: (+) Hùng vĩ, hoành tráng và thơ mộng: sóng kình muôn dặm, đuôi trĩ một màu (+) Ảm đạm, hiu hắt: bờ lau, bến lách, gò đầy xương khô, + Tâm trạng của khách: (+) Tự hào, say đắm trước thiên hiên hùng vĩ, thơ mộng. (+) Buồn đau, nuối tiếc, nhớ thương những anh hùng năm xưa. c. Câu chuyện của các bô lão (Đoạn giải thích) - Nhân vật các bô lão: + Là sự phân thân của tác giả. + Là người dân địa phương. - Trận chiến Bạch Đằng: + Lực lượng hai bên hùng hậu: hùng hổ sáu quân, giáo gươm sáng chói. + Thế trận quyết liệt, giằng co: được chua chửa phân, bắc nam chống đối. + Làm kinh thi động địa: nhật nguyệt phải mờ, trời đất chừu phải đổi. + Kết cục: hung đồ hết lối, nhục quân thù khôn rửa nổi. - Nghệ thuật: so sánh, phóng đại, đối, câu văn dài ngắn linh hoạt. d. Bình luận của các bô lão (Đoạn bình luận) - Nguyên nhân làm nên thắng lợi: + Thiên thời: trời cũng chiều người. + Địa lợi: trời đất cho nơi hiểm trở. + Nhân hòa: nhân tài giữ cuộc điện an. => Nhấn mạnh vai trò của con người: bởi đại vương coi thế giặc nhàn. c. Bài ca của các bô lão và khách (Đoạn kết) - Bài ca của các bô lão: khẳng định kẻ bất nghĩa tiêu vong, anh hùng lưu danh thiên cổ. - Bài ca của khách: nhấn mạnh nhân tố quyết định chiến thắng là nhờ con người, là nhờ công đức của các vị vua Trần. => Niềm tự hào dân tộc và cảm hứng nhân văn sâu sắc. 11. Đại cáo Bình Ngô (Bình Ngô đại cáo – Nguyễn Trãi) a. Tác giả Nguyễn Trãi * Cuộc đời - Nguyễn Trãi (1380 – 1442), hiệu Ức Trai.
10. - Quê gốc: làng Chi Ngại (Chí Linh, Hải Dương), sau rời về Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội). - Gia đình: có truyền thống yêu nước, văn hóa, văn học. - Các giai đoạn trong cuộc đời: + Thuở thiếu thời chịu nhiều đau thương, mất mát. + Thời thanh niên nhiều sóng gió: làm quan, bị bắt giam rồi không được tin dùng + Thời trung niên: xin về ở ẩn, cuối đời chịu án oan, bị khép vào tội “tru di tam tộc”. * Sự nghiệp - Tác phẩm chính: + Chữ Hán: Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo, Ức Trai thi tập, + Chữ Nôm: Quốc âm thi tập. - Đặc điểm thơ văn: + Nhà văn chính luận kiệt xuất: (+) Tư tưởng chủ đạo: nhân nghĩa, yêu nước, thương dân. (+) Kết cấu chặt chẽ, lập luận sắc bén. + Nhà thơ trữ tình sâu sắc: (+) Hình tượng người anh hùng vĩ đại: ngay thẳng, nhân nghĩa. (+) Yêu thiên nhiên, đất nước - Đóng góp: + Nội dung: văn chương Nguyễn Trãi hội tụ cảm hứng yêu nước và nhân đạo. + Nghệ thuật: (+) Thể loại: nhà văn chính luận kiệt xuất. (+) Ngôn ngữ: khai sáng văn học tiếng Việt. => Là nhà văn, nhà thơ kiệt xuất, là danh nhân văn hóa thế giới có đóng góp lớn sự phát triển của văn hóa, văn học dân tộc. b. Tác phẩm Đại cáo bình Ngô * Hoàn cảnh sáng tác - Sau khi đại thắng giặc Minh. - Nguyễn Trãi thừa lệnh Lê Lợi viết Đại cáo bình Ngô, công bố vào đầu năm 1428 như bản tuyên ngôn độc lập. * Thể cáo: Thể văn nghị luận cổ thường được vua chúa hoặc thủ lĩnh dùng để trình bày những vấn đề quan trọng với dân chúng. * Luận đề chính nghĩa - Nguyên lí nhân nghĩa: + Nhân nghĩa là yên dân, là trừ bạo. + Chiến đấu chống xâm lược, bảo vệ cuộc sống yên ổn của nhân dân là nhân nghĩa. - Khẳng định độc lập: Độc lập chủ quyền của Đại việt như một chân lí khách quan: có tên nước, nền văn hiến, cương cực lãnh thổ, phong tục tập quán riêng, có lịch sử lâu đời, có anh hùng hào kiệt * Tố cáo tội ác của giặc - Tội ác của giặc: + Tàn sát dã man người vô tội. + Thuế khóa nặng nề. + Vơ vét sản vật, tàn hại môi trường sống. + Bắt nhân dân phục dịch, phu phen liên miên. + Trúc Nam Sơn không ghi hết tội, nước Đông hải không rửa sạch mùi. - Nghệ thuật: + Liệt kê, ẩn dụ, đối, câu hỏi tu từ + Lời văn lúc uất hận, trào sôi, khi đau đớn, nghẹn ngào như một bản tuyên ngôn nhân quyền của thời đại. * Quá trình kháng chiến và thắng lợi - Khó khăn, gian khổ: + Những khó khăn buổi đầu chất chồng: thiếu thiên thời, địa lợi, nhân hòa.
11. + Vượt qua nhờ tinh thần đoàn kết và lối đánh du kích: nhân dân bốn cõi một nhà, thế trận xuất kì - Phản công thắng lợi: + Chiến thắng của ta được đo bằng sự rộng lớn, kì vĩ của thiên nhiên: trúc trẻ tro bay, tan tác chim muông + Thất bại của địch được miêu tả qua nghệ thuật liệt kê, phóng đại: tanh trôi vạn dặm, thây chất đầy núi - Nghệ thuật: + Câu văn dài ngắn, biến hóa linh hoạt. + Âm điệu nhanh, mạnh, gấp như sóng trào, bão cuốn + Đối lập: sự thảm bại, nhục nhã của giặc >< bản anh hùng ca hào sảng của khởi nghĩa Lam Sơn. * Lời tuyên bố: Tuyên bố thắng lợi, khẳng định sự nghiệp chính nghĩa. - Tuyên bố nền độc lập của dân tộc đã được lập lại: xã tắc từ đây bền vững bền - Viễn cảnh đất nước tươi sáng, huy hoàng: bốn phương biển cả thanh bình, ban chiếu duy tân khắp chốn. - Cảm hứng về sự vận động tất yếu từ “bĩ” đến “thái”, niềm tin vào tương lai thái bình, tươi sáng của đất nước. 12. Hiền tài là nguyên khí của quốc gia (Trích Bài kí đề danh tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, niêm hiệu Đại Bảo thứ ba – Thân Nhân trung) a. Giới thiệu * Tác giả - Thân Nhân Trung (1418 – 1499) - Quê quán: làng Yên Ninh, huyện Yên Dũng (Bắc Giang). - Đỗ tiến sĩ năm 1469, nổi tiếng về tài văn chương, là phó nguyên súy của hội Tao đàn. * Tác phẩm - Do Thân Nhân trung soạn năm 1484. - Là một trong 82 bài văn bia ở Văm Miếu (Hà Nội). b. Nội dung * Vai trò của hiền tài - Hiền tài là nguyên khí của quốc gia. - Hiền tài có quan hệ lớn tới sự thịnh suy của đất nước. * Chính sách nhà nước với hiền tài - Trọng đãi bằng nhiều cách: ban cho khoa danh, chức tước, ghi tên ở bảng vàng, ban yến tiệc, nhưng vẫn là chưa đủ. - Cần phải khắc bia tiến sĩ để lưu danh sử sách. * Ý nghĩa của việc khắc bia - Khuyến khích nhân tài. - Noi gương hiền tài, ngăn ngừa điều ác. - Làm cho đất nước hưng thịnh, bền vững dài lâu. c. Nghệ thuật - Kết cấu chặt chẽ, lập luận khúc chiết, giàu sức thuyết phục. 13. Chuyện chức phán sự đền Tản Viên (Tản Viên từ phán sự lục – trích Truyền kì mạn lục – Nguyễn Dữ) a. Truyền kì mạn lục * Tác giả - Quê quán: Thanh Miện, Hải Dương. - Xuất thân: Gia đình khoa bảng, từng đi thi, làm quan sau lui về ở ẩn. - Tác phẩm nổi tiếng: Truyền kì mạn lục. * Tác phẩm - Thể loại: truyền kì, viết bằng chữ Hán. - Ra đời vào nửa đầu thế kỉ XVI, gồm 20 truyện.
12. - Giàu giá trị hiện thực và nhân đạo, được khen tặng là “thiên cổ kì bút”. b. Chuyện chức phán sự đền Tản Viên * Nội dung - Ngợi ca nhân vật Ngô Tử Văn khảng khái, cương trực. - Phê phán hiện thực bất công, kẻ ác lộng hành, thánh thần nhận đút lót, bao che cái xấu; quan lại quan liêu - Khẳng định niềm tin vào công lí, chính nghĩa thắng gian tà. - Củng cố lòng chính nghĩa, tự hào về người trí thức Việt. * Nghệ thuật - Truyện giàu kịch tính, kết cấu chặt chẽ, lô gic, thắt mở nút hợp lí. - Nhiều yếu tố kì ảo: chuyện thần, chuyện người, chuyện ma, thế giới thực và ảo đan cài tạo nên sự hấp dẫn. * Ngô Tử Văn - Giới thiệu: Người “khảng khái, nóng nảy, thấy sự tà gian thì không thể chịu được, vùng Bắc người ta vẫn khen là một người cương trực”. - Biểu hiện của tính khảng khái, cương trực: + Tức giận trước việc hung yêu tác quái của hồn ma Bách hộ, châm lửa đốt đền tà. + Điềm nhiên không sợ hãi trước những lời đe dọa của hồn ma Bách hộ. + Gan dạ trước bọn quỷ Dạ Xoa và cảnh địa ngục. + Cứng cỏi bảo vệ chân lí trước Diêm Vương. - Kết quả cuộc đấu tranh: + Chiến thắng hồn ma tên tướng giặc, đem lại cuộc sống yên lành cho nhân dân, trừng trị tên tướng giặc. + Tử Văn được tiến cử làm quan phán sự đền Tản Viên. VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI 1. Tại lầu Hoàng Hạc tiễn Mạnh Hạo Nhiên đi Quảng Lăng (Hoàng Hạc lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng – Lí Bạch) a. Tác giả * Con người - Lí Bạch (701- 762). - Là con người thông minh, tài hoa, phóng túng, ko chịu gò mình theo khuôn phép. - Bi kịch cuộc đời của tác giả: mong công thành thì thân thoái nhưng công chưa thành thì thân đã thoái. - Được mệnh danh là “tiên thơ” do tính cách khoáng đạt, bay bổng, lãng mạn và hay viết về cõi tiên. => Là nhà thơ lãng mạn vĩ đại của Trung Quốc. * Sự nghiệp - Hiện còn trên 1000 bài thơ. - Nội dung: phong phú, với các chủ đề chính: + Ước mơ vươn tới lí tưởng cao cả. + Khát vọng giải phóng cá nhân. + Bất bình trước hiện thực tầm thường. + Thể hiện tình cảm phong phú, mãnh liệt. - Nghệ thuật: + Phong cách thơ phóng túng, bay bổng mà tự nhiên, tinh tế, giản dị. + Kết hợp giữa cái cao cả và cái đẹp. b. Tác phẩm * Hoàn cảnh sáng tác: Khi Lí Bạch tiễn Mạnh Hạo Nhiên đi Quảng Lăng. * Mạnh Hạo Nhiên (689-740): + Là người mưu cầu công danh ko được toại nguyện nên quay về vui thú ở chốn non nước.
13. + Ông thuộc phái thơ điền viên sơn thuỷ, có phong cách thơ với nhiều điểm giống Lí Bạch. + Là bạn tri âm của Lí Bạch dù hơn Lí Bạch 12 tuổi. * Đề tài: tống biệt * Nội dung - Cảnh chia li - bức tranh thiên nhiên thấm đượm tâm trạng cô đơn, mong nhớ của con người. - Tình bạn chân thành, sâu sắc của tác giả. - Tâm sự sâu kín, khát khao, hoài vọng về cuộc đời mang tính bi kịch của tác giả. * Nghệ thuật - Tả cảnh ngụ tình. - Ngôn ngữ hàm súc, “ý tại ngôn ngoại”. - Hình ảnh thơ tinh tế gợi cảm, lớn lao kì vĩ, đậm màu sắc lãng mạn.  Bài thơ là một tuyệt bút của Lí Bạch. 2. Cảm xúc mùa thu (Thu hứng – Đỗ Phủ) a. Tác giả - Đỗ Phủ (712- 770), tự là Tử Mĩ, xuất thân trong một gia đình có truyền thống Nho học và thơ ca lâu đời ở huyện Củng - tỉnh Hà Nam (Trung Quốc). - Con người và cuộc đời: + 7 tuổi làm thơ tài năng thiên bẩm. + Con đường công danh lận đận, ko được trọng dụng. + Sống nghèo khổ, chết trong bệnh tật. - Sự nghiệp thơ ca: hiện còn khoảng 1500 bài. + Nội dung: (+) Phản ánh sinh động và chân xác bức tranh hiện thực xã hội đương thời  “thi sử”. (+) Đồng cảm với nhân dân trong khổ nạn, chan chứa tình yêu nước và tư tưởng nhân đạo. + Nghệ thuật: (+) Giọng thơ: trầm uất, nghẹn ngào. (+) Đặc biệt thành công với thể luật thi.  Là nhà thơ hiện thực vĩ đại của Trung Quốc; Được mệnh danh là “Thi thánh” (Thánh thơ). b. Tác phẩm * Hoàn cảnh sáng tác * Chủ đề - Bức tranh mùa thu hiu hắt và cũng là tâm trạng buồn lo của nhà thơ trước cảnh đất nước kiệt quệ do chiến tranh. - Bài thơ cũng là nỗi ngậm ngùi, xót xa cho thân phận kẻ tha hương, lưu lạc. * Cảnh thu - Cảnh thu Quỳ Châu mang vẻ đẹp vừa hùng tráng, dữ dội vừa tiêu điều, bi thương => Cảnh sắc mang phong cách thơ Đỗ Phủ: trầm uất, bi tráng. - Sự dữ dội của cảnh thu cũng là sự dữ dội, chao đảo của xã hội loạn lạc đương thời => Ẩn chứa tâm trạng bất an, u uất, nặng tâm sự của con người. * Tình thu - Giọt lệ nhân vật trữ tình tuôn rơi vì những đau thương của người dân trong cảnh loạn li, vì sự xơ xác, tiêu điều của đất nước và vì thân phận nghèo đói, phiêu bạt của chính mình. - Sự cô đơn, lẻ loi của con người nơi đất khách và khát vọng cháy bỏng được trở về quê hương. III. KIỂU BÀI I. Kiểu bài tự sự 1. Kể chuyện dựa trên câu chuyện đã có Yêu cầu: - Xác định được kiểu bài tự sự, câu chuyện cần kể.
14. - Nhớ và hiểu được cốt truyện, nhân vật, các sự việc, chi tiết tiêu biểu của văn bản/đoạn trích tự sự dân gian đã học. - Hiểu vai trò của ngôi kể, lời kể, đối thoại và độc thoại trong văn tự sự; sử dụng ngôi kể, lời kể khác với văn bản/đoạn trích trong sách giáo khoa. - Vận dụng chất liệu trong các văn bản tự sự dân gian đã học để viết bài văn tự sự; lựa chọn và sắp xếp diễn biến câu chuyện một cách nghệ thuật; diễn đạt sáng tạo, có giọng điệu riêng để chuyện kể hấp dẫn lôi cuốn. 2. Kể chuyện theo cốt truyện tự mình xây dựng Yêu cầu: - Xác định được kiểu bài tự sự, câu chuyện cần kể. - Xác định bố cục bài văn, sự kiện chính, nhân vật chính. - Trình bày được các sự việc chính theo trình tự thời gian/không gian/tâm lý nhân vật - Vận dụng kiến thức về văn tự sự để viết bài văn với cốt truyện tự xây dựng theo yêu cầu của đề bài; lựa chọn sự việc chi tiết và sắp xếp diễn biến câu chuyện một cách nghệ thuật; diễn đạt sáng tạo, có giọng điệu riêng để chuyện kể hấp dẫn lôi cuốn. II. Kiểu bài nghị luận 1. Nghị luận xã hội 1.1. Những lưu ý về phương pháp viết đoạn văn nghị luận xã hội a. Yêu cầu về hình thức - Có thể lựa chọn kiểu cấu trúc đoạn văn: song hành, móc xích, quy nạp, diễn dịch hay tổng phân hợp nhưng phải đảm bảo cấu trúc đoạn văn: không xuống dòng giữa đoạn; đoạn bắt đầu bằng chữ cái viết hoa và lùi vào một chữ ở đầu dòng và kết thúc bằng dấu ngắt câu. b. Yêu cầu về nội dung - Đoạn văn nghị luận xã hội chỉ nghị luận trọn vẹn một khía cạnh của vấn đề (ý nhỏ). - Tuyệt đối không triển khai hệ thống ý nghị luận của tổng thể vấn đề khiến đoạn văn trở thành bài văn thu nhỏ. 1.2. Vài gợi ý về việc triển khai hệ thống ý trong đoạn văn a. Nếu đề yêu cầu nghị luận về nguyên nhân của quan niệm/ hiện tượng có thể triển khai theo các hệ thống ý sau: * Mở đoạn: Giới thiệu vấn đề nghị luận. * Thân đoạn: - Giải thích khái niệm. - Lí giải nguyên nhân của quan niệm/hiện tượng: + Nguyên nhân chủ quan/ nguyên nhân khách quan. + Nguyên nhân từ: gia đình/nhà trường/ xã hội/ bản thân. * Kết đoạn: bài học nhận thức và hành động. b. Nếu đề yêu cầu nghị luận về sự chi phối của một cách sống/cách nghĩ/ hiện tượng xã hội (tùy theo tính tích cực hay tiêu cực mà câu lệnh có thể dùng từ “ý nghĩa” hay “hậu quả”, có thể triển khai theo các hệ thống ý sau: * Mở đoạn: Giới thiệu vấn đề nghị luận. * Thân đoạn: - Giải thích khái niệm. - Ý nghĩa/ hậu quả của cách sống/ cách nghĩ/hiện tượng xã hội : + Sự chị phối với cá nhân/ cộng đồng xã hội. + Sự chi phối với tâm lí, tính cách, thân phận con người * Kết đoạn: bài học nhận thức và hành động. c. Nếu đề yêu cầu nghị luận về giải pháp thực hiện một cách sống, cách nghĩ, có thể triển khai theo các hệ thống ý sau: * Mở đoạn: Giới thiệu vấn đề nghị luận. * Thân đoạn: - Giải thích khái niệm. - Giải pháp thực hiện cách sống/ cách nghĩ :
15. + Giải pháp từ cá nhân tới cộng đồng. + Giải pháp xuất phát từ nhận thức đến hành động. + Giải pháp trước mắt và lâu dài * Kết đoạn: bài học nhận thức và hành động. d. Nếu đề yêu cầu trình bày nhiệm vụ/ sứ mệnh/ bài học cho bản thân từ nội dung vấn đề nghị luận của tư tưởng đạo lí hoặc hiện tượng xã hội, có thể triển khai theo hệ thống ý sau: * Mở đoạn: Giới thiệu vấn đề nghị luận. * Thân đoạn: - Giải thích khái niệm. - Nhiệm vụ/sứ mệnh/bài học cho bản thân: + Ý thức. + Hành động. * Kết đoạn: bài học nhận thức và hành động. 2. Nghị luận văn học 2.1. Phân tích một đối tượng văn học * Mở bài: Giới thiệu khái quát tác giả, tác phẩm, nêu vấn đề nghị luận. * Thân bài: - Giới thiệu xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, nêu chủ đề của tác phẩm, giới thiệu đối tượng cần nghị luận. - Phân tích cách khía cạnh, các phương diện của đối tượng đó. - Đánh giá sau khi phân tích. * Kết bài: Khẳng định vẻ đẹp, sức sống của đối tượng. a. Phân tích một tác phẩm hoặc một đoạn trích * Mở bài: Giới thiệu ngắn gọn về vị trí văn học sử, đặc điểm sáng tác của tác giả -> nêu tác phẩm và vấn đề nghị luận (trực tiếp hoặc gián tiếp). * Thân bài: - Khái quát về tác phẩm (xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, nêu chủ đề văn bản). - Phân tích theo hai cách: + Bổ dọc: phân tích nội dung, nghệ thuật của cả tác phẩm/đoạn trích. + Bổ ngang: phân tích theo bố cục (chia thành các đoạn nhỏ để làm rõ nội dung, nghệ thuật của từng đoạn). - Đánh giá giá trị tư tưởng và giá trị nghệ thuật của tác phẩm/đoạn trích. * Kết bài: Khẳng định vẻ đẹp, sức sống của tác phẩm/đoạn trích. b. Phân tích nhân vật văn học * Mở bài: Giới thiệu tác giả, tác phẩm, nhân vật văn học cần phân tích. * Thân bài: - Khái quát về tác phẩm (xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, chủ đề). - Nêu ngắn gọn về vị trí, hoàn cảnh xuất hiện của nhân vật. - Phân tích đặc điểm ngoại hình nếu có. - Phân tích diễn biến tâm trạng, hành động của nhân vật, khái quát tính cách, phẩm chất của nhân vật. - Đánh giá về cuộc đời, số phận, vẻ đẹp của nhân vật, nghệ thuật xây dựng nhân vật và các yếu tố nghệ thuật khác (như tình huống, cốt truyện, điểm nhìn, giọng văn, ngôn ngữ). * Kết bài: Khẳng định vẻ đẹp, sức sống của nhân vật. c. Phân tích một yếu tố nội dung, hình thức khác * Mở bài: Giới thiệu tác giả, tác phẩm, nêu vấn đề nghị luận. * Thân bài: - Khái quát về tác phẩm (xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, chủ đề văn bản). - Giải thích yếu tố nội dung, nghệ thuật đó. - Vị trí/vai trò của yếu tố trong tác phẩm. - Phân tích yếu tố nội dung, nghệ thuật đề bài yêu cầu. - Đánh giá ý nghĩa của yếu tố với sự thành công của tác phẩm, của nhà văn.
16. * Kết bài: Khẳng định giá trị của yếu tố. d. Phân tích một giá trị văn học * Mở bài: Giới thiệu vị trí văn học sử của tác giả, tác phẩm, nêu giá trị cần nghị luận. * Thân bài: - Khái quát về tác phẩm (xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, chủ đề văn bản). - Giải thích giá trị (vẻ đẹp là gì? Nhân đạo là gì? Hiện thực là gì?...) - Phân tích giá trị: + Trường hợp 1: Vẻ đẹp của tác phẩm hoặc đoạn trích -> phân tích vẻ đẹp nội dung và vẻ đẹp nghệ thuật. + Trường hợp 2: Bức tranh cuộc sống, con người -> phân tích theo trình tự thời gian hoặc không gian. + Trường hợp 3: Giá trị nhân đạo -> phân tích theo biểu hiện của giá trị nhân đạo (cảm thông với hoàn cảnh, số phận; lên án những thế lực gây đau khổ; phát hiện, ngợi ca những phẩm chất tốt đẹp; đồng tình với khát vọng, ước mơ). + Trường hợp 4: Giá trị hiện thực -> phân tích theo các đối tượng hiện thực được đề cập đến trong tác phẩm. - Đánh giá: Giá trị ấy cho thấy điều gì ở nhà văn? Nó tác động như thế nào đến người đọc? * Kết bài: Khẳng định ý nghĩa của giá trị đó. 2.2. Chứng minh cho một hoặc nhiều ý kiến/nhận định văn học a. Cách làm dạng bài có một nhận định * Mở bài: Giới thiệu tác giả, tác phẩm, nêu vấn đề nghị luận, trích dẫn nhận định. * Thân bài: - Khái quát về tác phẩm (xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, chủ đề). - Giải thích nhận định. - Phân tích, chứng minh cho nhận định. - Đánh giá nhận định. * Kết bài: Chốt lại và phát triển vấn đề. b. Cách làm dạng bài có hai nhận định * Mở bài: Giới thiệu tác giả, tác phẩm, nêu vấn đề nghị luận, trích dẫn hai nhận định. * Thân bài: - Khái quát về tác phẩm (xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, chủ đề). - Giải thích hai nhận định. - Phân tích, chứng minh cho từng nhận định. - Đánh giá: Nếu cùng bàn về một đối tượng, ta đánh giá hai nhận định bổ sung cho nhau. Nếu bàn về hai đối tượng khác nhau, ta khẳng định sự đúng đắn của hai ý kiến, sự gặp gỡ và khác biệt trong cách cảm nhận về con người, cuộc sống và trong tư tưởng của hai tác giả. # Có thể phải lựa chọn một trong hai ý kiến, bác bỏ ý kiến sai và lựa chọn ý kiến đúng. * Kết bài: Chốt lại và phát triển vấn đề. 2.3. So sánh văn học * Mở bài: Giới thiệu tác giả, tác phẩm, giới thiệu hai đối tượng cần so sánh. * Thân bài: - Giới thiệu tác phẩm nếu ở cấp độ văn bản; giới thiệu hai tác phẩm nếu ở cấp độ liên văn bản.(Với đề hỏi chi tiết, tình huống hoặc giá trị văn học thì nên giải thích các thuật ngữ đó). - Phân tích làm rõ từng đối tượng. - Đối chiếu tìm ra những nét tương đồng và khác biệt của hai đối tượng. - Lí giải nguyên nhân vì sao có sự giống nhau và khác nhau đó. * Kết bài: Khẳng định tài năng sáng tạo của nhà văn.
17. B. THỰC HÀNH – LUYỆN TẬP ĐỀ 01 I. ĐỌC HIỂU (4,0 điểm) Đọc văn bản: VỊT ĐẺ TRỨNG VÀNG Thuở xưa có một người nông dân nuôi được một con vịt hết sức tuyệt vời. Mỗi ngày nó có thể đẻ cho bác ấy một quả trứng bằng vàng sáng lấp lánh tuyệt đẹp. Bác nông dân cứ hàng ngày có trứng vàng đem bán, chẳng mấy chốc trở lên giàu có. Thế nhưng bác vẫn chưa hài lòng vì mỗi ngày nó chỉ có thể đẻ được mỗi một quả trứng duy nhất mà thôi. Bác thấy giàu như vậy vẫn chưa đủ nhanh. Thế là cho đến một hôm, sau khi đếm tiền bán trứng xong bác mới nảy ra ý nghĩ rằng bác có thể lấy hết được vàng trong bụng vịt bằng cách mổ bụng ra mà lấy cho hết trứng. Thế nhưng sau khi mổ bụng vịt ra, bác chẳng thấy có quả trứng vàng nào cả, mà con vịt quý giá thì đã chết. (Truyện cười dân gian Việt Nam, Internet) Thực hiện các yêu cầu sau: Câu 1. Chỉ ra phương thức biểu đạt chính được sử dụng trong văn bản. Câu 2. Xác định sự việc tiêu biểu trong câu chuyện trên? Câu 3. Trong câu chuyện, bác nông dân quyết định mổ con vịt để làm gì? Câu 4. Theo anh/chị, suy nghĩ của bác nông dân là mổ bụng để lấy cho hết trứng có ý nghĩa gì? Câu 5. Câu chuyện phê phán thói xấu nào của con người? Câu 6. Từ văn bản trên, anh/chị rút ra được bài học gì cho bản thân? II. LÀM VĂN (6,0 điểm) Anh/Chị hãy tưởng tưởng mình là nhân vật An Dương Vương kể lại Truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy theo ngôi thứ nhất. ĐÊ 02 I. ĐỌC HIỂU (4,0 điểm) Đọc văn bản sau: Ai nuôi tôi? Một người bố bốn mươi tuổi, có một thằng con đã hai mươi tuổi nhưng lười, không biết nghề gì làm ăn, chỉ nhờ vào bố. Một hôm, ông thầy bói coi tướng cho nó, bảo: - Bố anh sống tám mươi tuổi, còn anh cũng tới sáu mươi hai tuổi. Thằng con thấy thế, liền òa khóc lên. Thầy tướng lấy làm lạ: - Tôi bảo bố con anh đều thọ cả, cớ sao lại khóc? Nó trả lời: - Bố tôi chết trước tôi hai năm, thế thì hai năm ấy, ông bảo ai nuôi mà tôi chẳng khóc? (Tư liệu Ngữ văn 10 – Phần Văn học, NXB Giáo dục, 2008, tr.46) Thực hiện các yêu cầu: Câu 1. Chỉ ra phương thức biểu đạt chính. Câu 2. Xác định nhân vật giao tiếp trong văn bản trên. Câu 3. Trong văn bản, người con được giới thiệu như thế nào? Câu 4. Theo anh/chị, câu trả lời của người con ở cuối văn bản có ý nghĩa gì? Câu 5. Thói xấu của người con trong văn bản trên khiến anh/chị liên tưởng tới câu tục ngữ nào? Vì sao? Câu 6. Từ văn bản trên, anh/chị rút ra bài học gì cho bản thân? II. LÀM VĂN (6,0 điểm) Ngày nào bà lão cũng đi chợ vắng. Từ trong quả thị chui ra một cô gái thân hình bé nhỏ như ngón tay nhưng chỉ trong chớp mắt đã biến thành Tấm. Tấm vừa bước ra đã cầm lấy chổi quét dọn nhà cửa sạch sẽ, rồi đi vo gạo thổi cơm, hái rau ở vườn nấu canh giúp bà hàng nước.
18. Đoạn Tấm lại thu hình bé nhỏ như cũ rồi chui vào vỏ quả thị. Lần nào đi chợ về, bà lão cũng thấy nhà cửa ngăn nắp, cơm ngon canh ngọt sẵn sàng thì lấy làm lạ. Một hôm bà hàng nước giả vờ đi chợ, đến nửa đường lại lén trở về, rình ở bụi cây sau nhà. Trong khi đó, Tấm từ quả thị chui ra rồi cũng làm các việc như mọi lần. Bà lão rón rén lại, nhìn vào các khe cửa. Khi thấy một cô gái xinh đẹp thì bà mừng quá, bất thình lình xô cửa vào ôm choàng lấy Tấm, đoạn xé vụn vỏ thị. Từ đó Tấm ở với bà hàng nước, hai người thương yêu nhau như hai mẹ con. Hàng ngày Tấm giúp bà lão các việc thổi cơm, nấu nước, gói bánh, têm trầu để cho bà ngồi bán hàng. Một hôm vua đi chơi ra khỏi hoàng cung. Thấy có quán nước bên đường sạch sẽ bèn ghé vào. Bà lão mang trầu nước dâng lên vua. Thấy trầu têm cánh phượng, vua sực nhớ tới trầu vợ mình têm ngày trước cũng y như vậy, liền phán hỏi: - Trầu này ai têm? - Trầu này con gái già têm - Bà lão đáp. - Con gái của bà đâu, gọi ra đây cho ta xem mặt. Bà lão gọi Tấm ra, Tấm vừa xuất hiện, vua nhận ra ngay vợ mình ngày trước, có phần trẻ đẹp hơn xưa. Vua mừng quá, bảo bà hàng nước kể lại sự tình, rồi truyền cho quân hầu đưa kiệu rước Tấm về cung. (Ngữ văn 10, tập một, NXB Giáo dục, 2015, tr.71) Cảm nhận của anh/chị về nhân vật Tấm trong đoạn trích trên. ĐÊ 03 I. ĐỌC HIỂU (4,0 điểm) Đọc bài ca dao: Trèo lên cây bưởi hái hoa Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc Em lấy chồng rồi anh tiếc lắm thay Ba đồng một mớ trầu cay Sao anh chẳng hỏi những ngày còn không Bây giờ em đã có chồng Như chim vào lồng như cá cắn câu Cá cắn câu biết đâu mà gỡ Chim vào lồng biết thủa nào ra (Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam, Vũ Ngọc Phan, NXB Văn học, 2005, tr. 271) Thực hiện các yêu cầu sau: Câu 1. Xác định thể thơ của bài ca dao trên. Câu 2. Nhân vật giao tiếp trong bài ca dao trên là ai? Câu 3. Bài ca dao trên thuộc chủ đề gì? Câu 4. Nêu tác dụng của biện pháp tu từ so sánh trong hai câu sau: Bây giờ em đã có chồng Như chim vào lồng như cá cắn câu Câu 5. Tâm trạng của chàng trai trong bài ca dao. Câu 6. Nêu suy nghĩ của anh/ chị về thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ? II. LÀM VĂN (6,0 điểm) Cảm nhận của anh/chị về bài thơ Tỏ lòng (Thuật hoài) của Phạm Ngũ Lão. Phiên âm: Dịch thơ: Hoành sóc giang sơn cáp kỷ thu, Múa giáo non sông trải mấy thu, Tam quân tỳ hổ khí thôn Ngưu. Ba quân khí mạnh nuốt trôi trâu. Nam nhi vị liễu công danh trái, Công danh nam tử còn vương nợ, Tu thính nhân gian thuyết Vũ hầu. Luống thẹn tai nghe chuyện Vũ hầu (Ngữ văn 10, Tập một, NXB GD)
19. ĐỀ 04 (Đề minh họa của Bộ Giáo dục và Đào tạo) I. ĐỌC HIỂU (4,0 điểm) Đọc văn bản: Chuyện kể rằng có một bác nông dân rất nghèo, cả đời sống bằng nghề đồng áng, bác muốn làm một cái cày thật tốt để làm công việc đồng áng năng suất và đỡ vất vả hơn. Một hôm, bác rất vui vì đã xin được một cây gỗ tốt nhưng bác chưa làm cái cày bao giờ, bác bèn mang khúc gỗ ra ven đường ngồi đẽo và hỏi ý kiến mọi người. Bác đẽo được một lúc thì một người đi qua chê: – Bác đẽo thế không phải rồi, bác đẽo to quá. Bác nông dân nghe thấy có lý bèn làm theo. Bác làm được một lúc lại có một người đi qua bảo: – Bác đẽo thế này không cày được đâu, cái đầu cày bác làm to quá . Bác nông dân nghe có lý hơn, bác lại chỉnh sửa theo lời khuyên, bác đẽo được một lúc lại một người đi qua nói: – Bác đẽo thế không ổn rồi, cái cày bác làm dài quá không thuận tay. Bác nông dân nghe lại có lý hơn, lại chỉnh sửa theo. Và cuối cùng, hết ngày hôm đấy bác nông dân chỉ còn một khúc gỗ nhỏ, bác không còn cơ hội để đẽo cái cày theo ý mình nữa, cây gỗ quý đã thành một đống củi vụn. Bác buồn lắm nhưng cuối cùng bác đã hiểu: “Làm việc gì cũng vậy, mình phải có chính kiến của mình và kiên trì với một con đường đã chọn.” (Đẽo cày giữa đường - Truyện ngụ ngôn Việt Nam) Thực hiện các yêu cầu sau: Câu 1. Chỉ ra phương thức biểu đạt chính được sử dụng trong văn bản. Câu 2. Trong câu chuyện, hoạt động giao tiếp diễn ra giữa các nhân vật nào? Câu 3. Trong câu chuyện, những người đi qua đã góp ý với bác nông dân nghèo như thế nào? Câu 4. Theo anh/chị, Tại sao bác nông dân mang khúc gỗ ra ven đường để đẽo cày? Câu 5. Câu chuyện phê phán thói xấu nào của con người? Câu 6. Hãy nêu bài học ý nghĩa nhất đối với anh/chị rút ra từ văn bản trên. II. LÀM VĂN (6,0 điểm) Trình bày cảm nhận của anh/chị về bài thơ sau: Đọc Tiểu Thanh kí (Nguyễn Du) Tây Hồ cảnh đẹp hóa gò hoang, Thổn thức bên song mảnh giấy tàn. Son phấn có thần chôn vẫn hận, Văn chương không mệnh đốt còn vương. Nỗi hờn kim cổ trời khôn hỏi, Cái án phong lưu khách tự mang. Chẳng biết ba trăm năm lẻ nữa, Người đời ai khóc Tố Như chăng? (Theo Ngữ văn10, Tập một, NXB Giáo dục Việt Nam, 2020, tr. 131) ----------------HẾT --------------